2 doden bij Congolese verkiezingen, stembusgang verloopt moeizaam

In een stembureau in de Congolese provincie Zuid-Kivu zijn twee doden gevallen. Met meer dan twee jaar vertraging kunnen de Congolezen vandaag eindelijk naar de stembus. Ze kiezen niet alleen een nieuwe president, maar ook een nieuw nationaal parlement en nieuwe provincieraden. De resultaten worden op 15 januari verwacht, en de nieuwe president wordt op 18 januari ingezworen, al is het zeer de vraag of alles zo gesmeerd zal verlopen. De verkiezingen kennen een zeer moeizaam verloop. De eerste voorlopige resultaten worden op 6 januari verwacht.

Om vijf uur vanochtend lokale tijd gingen de eerste stembussen in het oosten van het land open, zo stelden journalisten van nieuwsbureau AFP vast in Goma en Lubumbashi.

In Lubumbashi waren de eerste kiezers leden van de onafhankelijke nationale kiescommissie (Céni). Daarna was het aan de ‘getuigen’, de waarnemers van de politieke partijen, meldt een team van AFP vanuit een kiesbureau in het Imara-college.

Uittredend president Joseph Kabila en de man die hij als zijn opvolger heeft aangeduid, Emmanuel Ramazani, hebben hun stem al uitgebracht in hoofdstad Kinshasa. “Ik denk dat de overwinning aan mijn kant is”, zei Ramazani. “Vanaf vanavond zal ik, denk ik, al president van de republiek zijn.”

(Meer onder de video)

Moeizame stembusgang 
Vanochtend kreeg hoofdstad Kinshasa nog een zware storm te verwerken, waardoor vele straten blank staan en de kiezers moeilijker hun weg vonden naar de stembureaus. Uittredend president Joseph Kabila en zijn ‘dauphin’ Emmanuel Ramazani waren wel al vroeg van de partij. “Ik roep de bevolking op de regen te trotseren en te komen stemmen”, zei Kabila. Ramazani liet weten dat hij denkt dat de overwinning aan zijn kant is.

Ook oppositiekandidaat Martin Fayulu, die in hetzelfde stembureau moest stemmen, is al zeker van de overwinning. “Vandaag gaan we de ellende en de dictatuur van Kabila beëindigen.” Felix Tshisekedi, de andere kanshebber onder de oppositiekandidaten, stemt later op de dag elders in Kinshasa.

Vanuit verschillende steden komen via de sociale media berichten over problemen met de kiezerslijsten, waarop de geregistreerde kiezers hun naam moeten vinden, en de batterijen van de stemcomputers die op verschillende plaatsen al leeg zijn. Sommige stemcomputers zijn ook niet aan de praat te krijgen, wordt op Twitter gemeld. In de wijk Limete in de hoofdstad, een bolwerk van Tshisekedi’s UDPS, kwamen de kiezerslijsten pas kort na de middag aan. Het was Corneille Nangaa, voorzitter van de kiescommissie, die de kiezerslijsten kwam brengen, en uitgejouwd werd door de massaal opgedaagde kiezers.

Trager dan verwacht
Los daarvan zijn er ook geruchten over intimidatie van kiezers of waarnemers door het leger, en over het omkopen van kiezers. En zelfs als alles werkt, staan er lange wachtrijen omdat het gebruik van de stemcomputer niet voor iedereen even evident is. De kiescommissie had op voorhand gerekend op 90 seconden per kiezer, maar activisten en journalisten ter plaatse merken op dat dit bijna altijd langer duurt, tot zelfs drie minuten. Velen hebben ook hulp nodig bij het stemmen. Ook op het platteland zouden er tal van problemen zijn, maar dat nieuws sijpelt moeilijker door.

De stembureaus blijven dan ook op heel wat plaatsen langer open dan gepland, volgens AFP. In Kinshasa zou er nog tot 22 uur gestemd kunnen worden in het kiescentrum Saint-Raphaël, waar heel wat kiezers hun woede uiten over de vertragingen. Ook elders, in Goma en in de provincie Kasaï, kan er langer gestemd worden.

(Meer onder de video)

Omkopen kiezers
De Cenco kreeg op de middag, zes uur nadat de stembureaus waren opengegaan, vanuit 12.300 stembureaus rapporten ingestuurd van haar waarnemers. Ze melden onder meer 846 stembureaus in “verboden plaatsen”, zoals politiekantoren en partijkantoren. In 1.543 bureaus waren er incidenten, zoals dus “disfunctionele” stemcomputers, de toegang ontzeggen tot waarnemers (115 bureaus) of kiezers proberen omkopen (44 bureaus).

De voorbije weken, in aanloop naar de verkiezingen, liepen de gemoederen in Congo al hoog op. Bij geweld in de marge van de campagne vielen, doorheen het hele land, zeker tien doden.

Drie keer uitgesteld
De verkiezingen waren al drie keer uitgesteld. Er wordt rekening mee gehouden dat de verkiezingen aanleiding kunnen geven tot geweld.

De stembusgang gebeurt met Zuid-Koreaanse stemmachines, maar er bestaat maar weinig vertrouwen dat die stemmachines eerlijke verkiezingen opleveren. Ook andere voorwaarden tot een eerlijk verloop van de verkiezingen lijken niet bepaald ingelost te zijn. Omdat de kiescommissie niet tijdig klaar was, werden de verkiezingen vorige week met een week uitgesteld.

Bovendien worden in drie steden (Beni, Butembo en en Yumbi), waar de oppositie sterk staat, pas in maart verkiezingen gehouden. De nieuwe president wordt wel al in januari ingezworen. Maar uit protest tegen uitstel organiseert de bevolking in Beni zelf verkiezingen. 

Eerste democratische machtswissel sinds onafhankelijkheid
De presidentsverkiezingen eisen alle aandacht op, omdat die voor het eerst sinds de onafhankelijkheid van België in 1960 tot een democratische machtswissel moeten leiden. De partij van uittredend president Joseph Kabila duidde Emmanuel Ramazani Shadary aan als haar kandidaat, en die zal het moeten opnemen tegen een twintigtal andere kandidaten. 

De belangrijksten zijn Martin Fayulu, die gesteund wordt door de zwaargewichten Moïse Katumbi en oud-vicepresident Jean-Pierre Bemba, en de gezamenlijke kandidatuur van Felix Tshisekedi en Vital Kamerhe. Die eerste, zoon van de begin 2017 in Brussel overleden oppositieleider Etienne, is kandidaat-president, de tweede is kandidaat-premier.

Zoals bekend is Kabila niet opnieuw kandidaat: hij heeft er al twee termijnen opzitten. Die tweede termijn liep eind 2016 af, en het kamp-Kabila deed er de afgelopen jaren alles aan om de verkiezingen op de lange baan te schuiven. De afgelopen maanden is dat gekeerd, en lijkt de partij koste wat het kost naar verkiezingen te willen gaan, zonder zich af te vragen of alle logistieke en organisatorische kwesties uitgeklaard zijn. 

(Meer onder de video)

Uitstel
Dat niet alles rond was, moest de kiescommissie vorige week donderdag zelf toegeven: drie dagen voor de verkiezingen georganiseerd zouden worden, werd een uitstel met een week aangekondigd. Er werd daarvoor onder meer verwezen naar een brand in een magazijn van de Céni, waarbij 8.000 stemcomputers beschadigd raakten. De ware toedracht van die brand is echter nog niet opgehelderd. 

Niet overal verkiezingen
Volgens de onafhankelijke kiescommissie Céni hebben zowat 40 miljoen Congolezen zich als kiezer geregistreerd. Zij kunnen echter niet allemaal zondag al gaan stemmen: ruim 1 miljoen kiezers uit de oostelijke steden Beni en Butembo en de westelijke stad Yumbi moeten nog tot maart wachten, door onveiligheid en een ebola-epidemie in die streken. Waarnemers zien er echter een manoeuvre van Kinshasa in om de populaire oppositiekandidaat Fayulu de pas af te snijden.

Om te protesteren tegen het uitstel van de verkiezingen in Beni, organiseert de bevolking daar vandaag eigen verkiezingen. “Net als de anderen hebben ook wij recht om te stemmen”, klinkt het. “Beni maakt ook deel uit van de Democratische Republiek Congo.” In een wijk in Beni wachten een paar honderd Congolezen in een rij om te gaan “stemmen”. Er worden geen incidenten gemeld met de veiligheidsdiensten, stelt AFP ter plaatse vast.

Er zijn zeker drie stembureaus geïnstalleerd in de hele stad, maar zonder de stemcomputers die in de rest van het land gebruikt worden voor de langverwachte en al drie keer uitgestelde verkiezingen. Wel zijn er papieren stembiljetten waarmee de bevolking kan kiezen voor haar kandidaat voor de presidents-, parlements- en provincieverkiezingen.

“Pottenkijkers geweigerd”
Europese en Amerikaanse waarnemers zijn geweigerd door de autoriteiten, met het argument dat Congo een soeverein land is en dus geen pottenkijkers nodig heeft. Ook financiële steun uit het buitenland werd geweigerd door Kinshasa, ondanks dat de kosten van de stembusgang op zo’n 500 miljoen dollar geraamd worden, zo’n tien procent van de Congolese begroting. Afrikaanse landen hebben wel een paar honderd waarnemers gestuurd.

Minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders (MR)  zegt dat het chaotische verloop van de verkiezingen “onder de volledige verantwoordelijkheid van de Congolese overheid” vallen, aangezien die alle hulp van buitenaf geweigerd heeft. 

Volgens Reynders moeten de Congolezen zelf uitmaken of de verkiezingen als “correct” en geloofwaardig” kunnen worden beschouwd. De minister maakt zich wel zorgen over het verloop omdat waarnemers ter plaatse heel wat onregelmatigheden hebben gemeld. “Het positieve is dat de verkiezingen plaatsvinden”, besluit Reynders. 

Bloedige repressie
Als alles de komende dagen en weken blijft verlopen volgens de Céni-planning, dan worden op 15 januari de definitieve resultaten van de presidentsverkiezingen aangekondigd. De nieuwe president wordt dan op 18 januari ingezworen. De gebeurtenissen van de voorbije dagen wijzen er alvast op dat nog niet zeker is dat alles zo gesmeerd zal lopen. 

Hoe de gewone Congolezen zullen reageren op oneerlijk verlopen verkiezingen, is afwachten. Als de bevolking de straat op trekt, mag gevreesd worden voor een bloedige repressie door de autoriteiten. De campagne begon kalm, maar de laatste dagen loopt de spanning op.